Beberapa tahun kebelakangan ini, penggunaan kecerdasan buatan dilihat sebagai pemangkin penting kepada transformasi sektor awam. Di peringkat global, AI bukan lagi sekadar teknologi sokongan, tetapi telah menjadi alat strategik untuk meningkatkan kecekapan, mempercepat proses kerja dan mengurangkan beban birokrasi yang selama ini membelenggu pentadbiran. Dalam konteks ini, langkah kerajaan untuk menggalakkan penggunaan AI dalam urusan kerja kementerian dan agensi awam merupakan satu pendekatan yang tepat dan sejajar dengan keperluan semasa.
Penggunaan AI berpotensi membantu penjawat awam menumpukan lebih banyak masa kepada tugas-tugas bernilai tinggi, berbanding terperangkap dalam kerja rutin yang bersifat manual dan berulang. Daripada penyediaan dokumen, analisis data, sehinggalah kepada sokongan dalam proses membuat keputusan, AI boleh menjadi rakan kerja digital yang meningkatkan produktiviti keseluruhan sistem pentadbiran. Justeru, perbincangan tentang AI dalam sektor awam wajar dimulakan dengan kesedaran bahawa teknologi ini bukan sesuatu yang perlu ditakuti, sebaliknya satu keperluan untuk memastikan perkhidmatan awam kekal relevan, cekap dan responsif.
Dalam amalan seharian, penggunaan AI dalam sektor awam sebenarnya sudah pun berlaku secara meluas. Tanpa menunggu garis panduan rasmi yang terperinci, ramai penjawat awam telah mula memanfaatkan AI untuk menyokong tugasan harian seperti merangka surat dan laporan, menyusun maklumat, membuat ringkasan dokumen serta membantu analisis awal data dan maklumat pentadbiran. Fenomena ini berlaku secara organik, didorong oleh keperluan kerja yang semakin kompleks dan kekangan masa yang dihadapi di lapangan.
Dalam kebanyakan kes, penggunaan ini melibatkan perkhidmatan AI pihak ketiga yang mudah diakses dan mesra pengguna. Platform-platform ini menawarkan keupayaan yang pantas dan fleksibel, menjadikannya pilihan praktikal bagi menyokong kerja pejabat harian. Realiti ini menunjukkan bahawa perbincangan tentang AI dalam sektor awam bukan lagi bersifat teoritikal, tetapi mencerminkan amalan sebenar yang sedang berlaku dan berkembang dalam ekosistem pentadbiran hari ini.
Namun, apabila penggunaan AI semakin meluas, satu persoalan asas perlu diberi perhatian, iaitu apa yang berlaku kepada data apabila teknologi ini digunakan. AI bukan sekadar mesin taip atau perisian suntingan teks yang pasif. Setiap input yang dimasukkan, sama ada dalam bentuk teks, dokumen atau data sokongan, akan diproses oleh sistem AI untuk menghasilkan output yang diinginkan. Proses ini melibatkan analisis, pemadanan corak dan pengiraan yang berlaku di dalam infrastruktur teknikal tertentu.
Apabila perkhidmatan AI pihak ketiga digunakan, pemprosesan ini lazimnya berlaku di luar sistem dalaman organisasi. Dalam konteks sektor awam, situasi ini menimbulkan keperluan untuk memahami dengan lebih jelas ke mana data dihantar, bagaimana ia diproses, dan di bawah bidang kuasa siapa pemprosesan tersebut berlaku. Justeru, persoalan penting bukan sama ada AI patut digunakan, tetapi bagaimana data diproses apabila AI digunakan dalam urusan pentadbiran.
Beberapa penyedia perkhidmatan AI sendiri secara terbuka menyatakan dalam terma penggunaan dan polisi privasi mereka bahawa input pengguna boleh diproses dan digunakan bagi tujuan tertentu, termasuk penambahbaikan perkhidmatan. Antara pernyataan yang dinyatakan dalam dokumen rasmi penyedia perkhidmatan tersebut ialah:
· OpenAI (ChatGPT)
o “OpenAI will only use your Content as necessary to provide you with the Services, comply with applicable law, enforce the Policies, and prevent abuse.”
o “Our legitimate interests in… developing, improving, or promoting our Services, including when we train our models. This may include the processing of Account Information, Content, Social Information, and Technical Information.”
o “Customer hereby provides a general authorization to OpenAI to engage the Sub-Processors listed in the Sub-Processor List to process Customer Data in connection with the Services.”
o “Sub-Processors will Process Customer Data as necessary to perform the Services.”
o “We do not warrant that the services will be uninterrupted, accurate or error free, or that any content will be secure or not lost or altered.”
o “You may never use our services for: … national security or intelligence purposes without our review and approval.”
· Google (Gemini)
o “Google uses this data… to provide, improve, and develop Google products and services and machine learning technologies…”
o “To help with quality and improve our products… human reviewers read, annotate, and process your Gemini Apps conversations. Please don’t enter confidential information…”
o “Do not submit sensitive, confidential, or personal information…”
o “You will not input any personal or sensitive information…”
o “Google will process Customer Personal Data for the purposes of providing the Services… Human reviewers (including trained reviewers from our service providers) review some of the data we collect…”
o “Data that has been reviewed or annotated by human reviewers… is kept for up to three years.”
· Microsoft (Copilot)
o “To the extent necessary to provide the Services to you and others, to protect you and the Services, and to improve Microsoft products and services, you grant to Microsoft a worldwide and royalty-free intellectual property license to use Your Content, for example, to make copies of, retain, transmit, reformat, display, and distribute…”
o “You control whether we use your conversations to train our AI models to create a better experience for you and others. You can opt out of use of your conversations for model training at any time.”
o “Subprocessors may have the potential to access restricted data such as customer and/or personal data specifically to deliver functions in support of online services that Microsoft has hired them to provide…”
o “We will access, disclose and preserve personal data… when we have a good faith belief that doing so is necessary to: 1. Comply with applicable law or respond to valid legal process, including from law enforcement or other government agencies…”
o “Microsoft does not warrant that the Online Services will be uninterrupted, accurate or error free, or that any content will be secure or not lost or altered.”
· Anthropic (Claude)
o “If you choose to allow us to use your data to improve Claude, we’ll retain this data for 5 years. This retention period… will allow us to better support model development and safety improvements.”
o “Limited Access: By default, Anthropic employees cannot access your conversations unless: … Review is needed to enforce our Usage Policy. In such cases, your conversation data is protected through strict access controls– only designated members of our Trust & Safety team may access this data.”
o “Customer hereby provides a general authorization to Anthropic to engage Sub-processors… Sub-processors will Process Customer Data as necessary to perform the Services.”
o “Anthropic as a Microsoft subprocessor… Anthropic operates under Microsoft’s instructions and contractual controls. Microsoft’s DPA and Product Terms cover Anthropic’s data processing.”
o “You are responsible for your Content… Anthropic does not guarantee that any Content will be secure or not lost or altered.”
Apabila klausa-klausa ini dibaca secara menyeluruh, isu sebenar yang timbul bukan lagi sekadar keselamatan maklumat, tetapi pemindahan kuasa kognitif dan teknikal daripada institusi negara kepada ekosistem AI global. Setiap peringkat, daripada pemindahan data ke pelayan luar negara, semakan oleh manusia asing, sehinggalah penggunaan data untuk melatih model masa hadapan, membentuk rantaian kebergantungan yang bersifat struktur. Dalam jangka panjang, kebergantungan ini berpotensi mempengaruhi keupayaan sektor awam untuk mengawal cara maklumat dianalisis, difahami dan digunakan dalam proses pentadbiran. Inilah teras kepada persoalan kedaulatan AI yang wajar diberi perhatian dalam perancangan transformasi digital negara.
Perlu ditegaskan bahawa isu ini tidak harus difahami sebagai tuduhan terhadap mana-mana penyedia perkhidmatan AI. Syarikat-syarikat teknologi ini beroperasi secara sah dan tertakluk kepada undang-undang serta keperluan kawal selia di negara masing-masing. Dalam banyak kes, pemprosesan data dan penggunaan maklumat dilakukan bagi tujuan operasi, keselamatan dan penambahbaikan perkhidmatan, selaras dengan terma yang telah dipersetujui oleh pengguna.
Namun, persoalan yang lebih besar ialah tentang struktur sistem dan bidang kuasa. Apabila pemprosesan data berlaku di luar ekosistem pentadbiran negara, ia secara automatik tertakluk kepada rangka perundangan dan tadbir urus pihak lain. Justeru, isu ini bukan soal niat, tetapi soal struktur sistem dan bidang kuasa yang perlu difahami dengan lebih mendalam agar penggunaan AI dapat diselaraskan dengan keperluan keselamatan dan kepentingan nasional.
Perbincangan tentang AI tidak lagi boleh terhad kepada aspek keselamatan maklumat semata-mata. Apabila AI mula digunakan untuk menyokong analisis, merumus pilihan dan mencadangkan pendekatan dalam urusan pentadbiran, teknologi ini secara tidak langsung membentuk cara sesuatu keputusan difikirkan dan dirangka. Pada tahap ini, AI tidak lagi berfungsi sebagai alat sokongan yang neutral, tetapi sebagai komponen yang mempengaruhi proses kognitif organisasi.
Oleh itu, apabila AI mula digunakan untuk analisis dan cadangan keputusan, ia perlu dilihat sebagai infrastruktur strategik negara. Seperti mana sistem data, rangkaian dan platform digital lain, kawalan terhadap teknologi ini mempunyai implikasi jangka panjang terhadap keupayaan negara mengekalkan autonomi dalam membuat keputusan pentadbiran dan dasar awam. Inilah titik peralihan penting daripada isu keselamatan maklumat kepada persoalan yang lebih luas, iaitu kedaulatan AI dalam ekosistem pentadbiran moden.
Perbincangan mengenai kedaulatan data dan teknologi AI bukanlah sesuatu yang terpencil atau bersifat tempatan. Di peringkat antarabangsa, semakin banyak negara mula menilai semula kebergantungan mereka terhadap platform digital dan perkhidmatan AI asing, khususnya apabila teknologi ini semakin terlibat dalam proses pentadbiran, perancangan dan pembuatan keputusan. Isu kawalan data, pemilikan teknologi teras dan keupayaan membuat keputusan secara autonomi kini menjadi sebahagian daripada wacana strategik negara-negara yang serius membina daya tahan digital jangka panjang.
Cabaran utama bukan lagi kebocoran data dalam erti kata teknikal semata-mata, tetapi pembentukan kebergantungan kognitif institusi. Apabila analisis, rumusan dan cadangan dasar semakin dibantu oleh sistem AI yang dibangunkan dan dikawal di luar negara, keupayaan pentadbiran untuk berfikir, menilai dan bertindak secara autonomi turut dipengaruhi oleh infrastruktur luar tersebut. Inilah bentuk kuasa senyap dalam era digital; tidak memerlukan paksaan, tetapi terhasil melalui kebergantungan sistemik yang berpanjangan.
Malaysia tidak terkecuali daripada cabaran ini. Sebagai sebuah negara yang giat memacu transformasi digital, penggunaan AI secara meluas berpotensi mempercepat manfaat kecekapan, tetapi dalam masa yang sama turut mempercepat risiko kebergantungan jika tidak diurus dengan kerangka yang jelas. Justeru, persoalan tentang bagaimana AI digunakan, dikawal dan disepadukan dalam sektor awam perlu dilihat sebagai isu kepentingan nasional, selari dengan usaha membina kedaulatan digital yang mampan dalam landskap global yang semakin kompleks.
Bagi memastikan penggunaan AI dalam sektor awam dapat terus menyokong agenda transformasi tanpa menimbulkan risiko jangka panjang, beberapa langkah awal boleh dipertimbangkan bagi menyelaraskan pelaksanaannya dengan kepentingan negara. Pendekatan ini bukan bertujuan menyekat inovasi, sebaliknya memastikan teknologi digunakan dalam kerangka tadbir urus yang jelas dan bertanggungjawab.
Antara langkah awal yang wajar diberi perhatian termasuk:
· Pengelasan penggunaan AI dalam sektor awam, dengan membezakan antara urusan awam, dalaman dan strategik.
· Garis panduan jelas bagi penggunaan perkhidmatan AI pihak ketiga, khususnya melibatkan pemprosesan data dan dokumen rasmi.
· Pembangunan keupayaan AI sektor awam, sama ada melalui platform dalaman atau kerjasama terkawal yang mengekalkan kawalan data dan sistem teras.
· Peningkatan kesedaran keselamatan maklumat dalam penggunaan AI, agar penjawat awam dibimbing menggunakan teknologi ini secara berhemah dan selamat.
Kesimpulannya, penggunaan AI dalam sektor awam wajar diteruskan dan diperkukuh, namun ia tidak boleh dipisahkan daripada persoalan kawalan dan autonomi negara. Dalam era AI, kecekapan pentadbiran tanpa kedaulatan teknologi berisiko mewujudkan kebergantungan yang sukar dipulihkan. AI yang berdaulat bukan bermaksud menolak kemajuan, tetapi memastikan kuasa membentuk keputusan, data dan sistem kekal berada dalam sempadan kepentingan nasional.
Qamarul Nazrin bin Harun
Pengarah Kelab Remaja ISMA (KRIM) Sepang
